การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสารเคมีต่อการดื้อและการกลายพันธุ์ของยุงลายบ้าน เพื่อพยากรณ์พื้นที่ระบาดของโรคไข้เลือดออก

บทคัดย่อ

การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสารเคมีต่อการดื้อและการกลายพันธุ์ของยุงลายบ้าน เพื่อศึกษาการดื้อและการกลายพันธุ์ของยีนในยุงลายบ้านต่อสารเคมี และประเมินพื้นที่เสี่ยง พื้นที่ภาคใต้ ประเทศไทย รวม 7 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดกระบี่ พัทลุง สุราษฎร์ธานี ตรัง ปัตตานี ยะลา และสงขลา โดยทำการศึกษาทดสอบความไวยุงลายบ้านด้วยวิธี CDC Bottle Bioassay พบยุงลายบ้านที่รอดและบินได้ ร้อยละ 25.02 ยุงที่รอดและบินไม่ได้ร้อยละ 9.27 และยุงที่ตายร้อยละ 65.72 ผลการทดสอบความไวแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มยุงที่ดื้อต่อสารเคมีพบทุกพื้นที่ศึกษายกเว้นพื้นที่อำเภอสะเดา จังหวัดสงขลา เป็นกลุ่มยุงที่มีความไวต่อสารเคมี ดำเนินการสุ่มตัวอย่างยุงเพื่อตรวจสอบการกลายพันธุ์จาก VGSC ยีนที่ตำแหน่ง 1016 และ F1534C ของยุงลายบ้าน รวม 7 จังหวัด 13 อำเภอ พบว่ายุงลายบ้านมีการกลายพันธุ์ VGSC ยีนที่ตำแหน่ง V1016G จำนวน 40% และ F1534C จำนวน 60% ที่ไม่ตายจากการทดสอบด้วยสารเคมีแต่ไม่ปรากฏยีนกลายพันธุ์ ค่าเฉลี่ยความถี่ของยีนกลายพันธุ์และความถี่ของยีนธรรมชาติในการศึกษาครั้งนี้มีค่า 0.40 ต่อ 0.60 ผลการวิเคราะห์ระยะห่างทางพันธุศาสตร์และแผนภูมิวิวัฒนาการยุงลายบ้านในพื้นที่ศึกษามีค่า Bootstrap มากกว่า 95% และจากการจัดลำดับความสำคัญของปัจจัยที่มีอิทธิพลสำคัญมากที่สุดต่อการดื้อและการกลายพันธุ์ยุงลายบ้าน ได้แก่ ความถี่การใช้สารเคมี ระยะเวลาของสารเคมี พื้นที่มีผู้ป่วยไข้เลือดออกในรอบ 5 ปี ระดับความไวของยุง และความเข้มข้นสารเคมี ตามลำดับ พบว่าระดับความเสี่ยงต่อการดื้อของยุงลายบ้านในพื้นที่ศึกษามีความเสี่ยงระดับปานกลาง การศึกษาในครั้งนี้แสดงให้เห็นว่ายุงลายบ้านมีความไว การดื้อและการกลายพันธุ์ต่อสารเคมีเดลต้าเมทรินกลุ่มไพรีทอยด์แตกต่างกันและมีแนวโน้มการดื้อของยุงลายในแต่ละพื้นที่เพิ่มขึ้น ดังนั้นควรมีการศึกษาและประเมินระดับการดื้อของยุงพาหะอย่างต่อเนื่อง เพื่อเป็นข้อมูลสนับสนุนการเลือกใช้สารเคมีในการควบคุม ยุงตัวเต็มวัยได้อย่างมีประสิทธิภาพ คำสำคัญ ยุงลายบ้าน การดื้อ การกลายพันธุ์

คำสำคัญ

ระดับความพร้อมของโครงการ