การพัฒนาแนวทางการจัดการความรู้นวัตกรรมกระบวนการด้านการเกษตรเพื่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ: กรณีศึกษาโรงเรียนผู้สูงอายุ องค์การบริหารส่วนตำบลไกรนอก อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย

บทคัดย่อ

ยื่นเสนอขอรับทุนในกลุ่มเรื่อง (การพัฒนาเกษตกรรม) กรอบวิจัย (โครงการส่งเสริมและสนับสนุนการจัดการความรู้การวิจัยเพื่อการใช้ประโยชน์ ประจำปี 2563) กรอบวิจัยย่อย ( การจัดการความรู้ การวิจัยเพื่อการใช้ประโยชน์ในมิติเชิงชุมชน สังคม ตามแนวพระราชดำริ ชื่อโครงการวิจัย การพัฒนาแนวทางการจัดการความรู้นวัตกรรมกระบวนการด้านการเกษตรเพื่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ:กรณีศึกษาโรงเรียนผู้สูงอายุ องค์การบริหารส่วนตำบลไกรนอก อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย Development of Knowledge Management Process Innovation in Agriculture for Well-Being of Elderly: The Case Study of Krainok Sub-district Administration Organization Kongkrairaj District Sukhothai Province ส่วน ก : องค์ประกอบของข้อเสนอการวิจัย 1. ผู้รับผิดชอบประกอบด้วย 1.1 หัวหน้าโครงการ อาจารย์ ดร. ดนชิดา วาทินพุฒิพร ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน โทร. E-mail: สัดส่วนการทำงาน 35% 1.2 ผู้ร่วมงานวิจัย ดร. ณิชาพร ศรีนวล นักวิชาการอิสระ โทร. E-mail: สัดส่วนการทำงาน 35% 1.3 ที่ปรึกษาโครงการวิจัย 1. อาจารย์ ดร.คนึงรัตน์ คำมณี ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน โทร. E-mail.: ... สัดส่วนการทำงาน 10% 2. อาจารย์ ดร.จิรัฐินาฏ ถังเงิน ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน โทร. E-mail: .....สัดส่วนการทำงาน 10% 3.อาจารย์ ดร.รพี ดอกไม้เทศ ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน โทร. E-mail : ... สัดส่วนการทำงาน 10% 1.4 หน่วยงานหลัก (ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน กำแพงแสน โทร. 1.5 หน่วยงานสนับสนุน (ภาควิชาส่งเสริมและนิเทศศาสตรเกษตร คณะเกษตร กำแพงแสน กำแพงแสน โทร. 2. ประเภทการวิจัย เป็นการวิจัยประยุกต์ (Applied research) 3. สาขาวิชาการและกลุ่มวิชาที่ทำการวิจัย สาขาสังคมวิทยา 4. มาตรฐานการวิจัย - 5. คำสำคัญ (Keyword) ของการวิจัย การจัดการความรู้, นวัตกรรมกระบวนการด้านการเกษตร, ผู้สูงอายุ, สุขภาวะ Knowledge Management,Agricultural Process Innovation,Elderly,Well-being 6. ความสำคัญและที่มาของปัญหา สังคมสูงวัยเป็นความท้าทายยิ่งของภาคเกษตรกรรมนับตั้งแต่ปี พ.ศ.2548 เป็นต้นมา 1 ใน 10 ของประชากรไทยเป็นประชากรที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป และคาดว่าประเทศไทยจะเป็นสังคมสูงวัยโดยสมบูรณ์ (Complete Aged Society) ในปี พ.ศ. 2564 และเป็นสังคมสูงวัยระดับสุดยอด (Super Aged Society) ภายในปี พ.ศ.2578 โดยประมาณการว่า จะมีประชากรสูงอายุเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 30 ของจำนวนประชากรทั้งหมด การขยายตัวของสังคมสูงวัยส่งผลต่ออัตราทางเศรษฐกิจเพราะมีกำลังแรงงานซึ่งเป็นปัจจัยการผลิตที่สำคัญลดลง (อัญชลี นวลศรี, 2562)โดยปัจจุบันแรงงานในภาคเกษตรหรือเกษตรกรส่วนใหญ่ของประเทศไทยเป็นผู้สูงอายุมีอายุเฉลี่ย 50 ขึ้นไปด้วยโครงสร้างของประกรในภาคเกษตรได้เปลี่ยนแปลงไปเมื่อพิจารณาสถานการณ์เปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจไทยและภาคเกษตรกรรม พบว่า ประชากรภาคเกษตรมีแนวโน้มลดลงประมาณปีละ 400,000 คนนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2541 ทั้งจากการไม่มีผู้สืบทอดในอาชีพเกษตร การย้ายสู่ภาคอุตสาหกรรม ภาคบริการในเขตเมือง และการเริ่มเข้าสู่ความเป็นสังคมผู้สูงอายุของไทย เมื่อพิจารณาตามตัวเลขดังกล่าวเราจะเห็นว่า โครงสร้างประชากรในภาคเกษตรกรรมส่งผลถึงความมั่นคงในการผลิตอาหารของประเทศทั้งในระยะกลางและระยะยาว มีแนวโน้มจะได้รับผลกระทบอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ อีกทั้งประชากรในภาคเกษตรกรรมมีความยืดหยุ่นในการปรับตัวตามการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมทางเศรษฐกิจในระดับที่ต่ำกว่าประชากรนอกภาคเกษตรกรรม เนื่องจากทักษะความสามารถของเกษตรกรในการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีและเทคนิคที่ทันสมัยในการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตยังอยู่ในระดับต่ำ โดยอธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร ได้สะท้อนถึงอนาคตของการเกษตรว่าจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องอาศัยเทคโนโลยีเข้ามาปรับใช้ในการบริหารจัดการการผลิตมากยิ่งขึ้น เพื่อเอื้อให้เกษตรกรสูงวัยเท่าทันเรื่องของการใช้กำลังคน เทคโนโลยี ความรู้ เพื่อนำมาใช้ในการบริหารจัดการผลิต (ไทยรัฐออนไลน์, 2562)การสร้างกระบวนในการพัฒนาคนให้เท่าทันต่อการเปลี่ยนแปลงและการปรับใช้เทคโนโลยีทางการเกษตรได้อย่างเหมาะสมนั้นเป็นเป้าหมายของการพัฒนาประเทศตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 12 ที่ต้องการปรับใช้ระบบการผลิตการเกษตรให้สอดคล้องกับพันธกรณีในด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและศักยภาพของพื้นที่ เน้นการสร้างองค์ความรู้ทางวิชาการเกษตรวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรมแบบมีส่วนร่วมที่เชื่อมโยงกับฐานทรัพยากรชีวภาพ (Bio Based) ในการสร้างมูลค่าเพิ่มให้สินค้าเกษตรมีความปลอดภัย ไม่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนและสิ่งแวดล้อมของประเทศ การพัฒนาระบบเกษตรกรรมที่ยั่งยืนและการขยายโอกาสในการเข้าถึงพื้นที่ทำกินของเกษตรกร การเตรียมพร้อมด้านกำลังคนและการเสริมสร้างศักยภาพของประชากรในทุกช่วงวัย มุ่งเน้นการยกระดับคุณภาพทุนมนุษย์ของประเทศ โดยพัฒนาคนให้เหมาะสมตามช่วงวัย รวมถึงประเด็นการส่งเสริมและสนับสนุนการวิจัยและพัฒนา วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรม สนับสนุนการวิจัยพัฒนา การดัดแปลงและต่อยอดการพัฒนาเทคโนโลยี การพัฒนาผู้ประกอบการให้เป็นผู้ประกอบการทางเทคโนโลยี(Technopreneur) การเชื่อมโยงระหว่างภาคการผลิตที่เป็นกลุ่มใหญ่ของประเทศ ได้แก่ เกษตรกรรายย่อย วิสาหกิจชุมชน และวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมกับสถาบันวิจัย และสถาบันการศึกษา และสนับสนุนการดำเนินงานอย่างเป็นเครือข่ายระหว่างสถาบันวิจัยสถาบันการศึกษา ภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน/ชุมชน รวมทั้งการปรับกลไกระบบวิจัยและพัฒนาของประเทศทั้งระบบ เป็นต้น(สำนักนายกรัฐมนตรี, 2562) ซึ่งภาควิชาส่งเสริมและนิเทศน์ศาสตร์เกษตร คณะเกษตรมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อปัญหาดังกล่าว จากการลงพื้นที่ศึกษาสภาพปัญหาของผู้สูงอายุในภาคเกษตรกรรมในโรงเรียนผู้สูงอายุตำบลไกรนอก อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย พบว่า ตำบลไกรนอก อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย เข้าสู่ภาวะสังคมผู้สูงอายุ เนื่องจากจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มมากขึ้นคิดเป็นร้อยละ 23.21 (จำนวนผู้สูงอายุ 1,020 คน) ของจำนวนประชากรทั้งหมด ผู้สูงอายุของตำบลส่วนใหญ่อยู่ในภาคเกษตรกรรม จากข้อมูลพื้นฐานของตำบลไกรนอกพบว่ายังคงมีการใช้สารเคมีในการทำการเกษตรร้อยละ 90มีการใช้สารเคมีจำนวนมากในการเพาะปลูก ปัญหาสารเคมีตกค้างในร่างกาย จากข้อมูลด้านการใช้สารเคมีของระบบข้อมูลตำบล (TCNAP) และ ข้อมูลผู้มาตรวจสารหาเคมีตกค้างในร่างกายของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไกรนอก พบว่า มีประชากรที่เข้ารับการตรวจทั้งหมด 227 คน โดยร้อยละ 47.57 (จำนวน 108 คน) อยู่ในระดับมีสารเคมีตกค้างในเลือด รองลงมาร้อยละ 51.98 (จำนวน 118 คน) มีสารพิษตกค้างในร่างกายในภาวะไม่ปลอดภัย และยังคงมีผู้ที่มีความเสี่ยงด้านสารพิษตกค้างจำนวนอย่างต่อเนื่อง องค์การบริหารส่วนตำบลไกรนอกจึงร่วมกับ กลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไกรนอก องค์การบริหารส่วนตำบลไกรนอก แกนนำชุมชน ผู้นำท้องที่ กำหนดแนวทางการทำงานร่วมกันในด้านต่างๆ เพื่อลดและป้องกันการใช้สารเคมี เช่น การส่งเสริมการใช้ปุ๋ยอินทรีย์แทนการใช้ปุ๋ยเคมี การประชาสัมพันธ์รณรงค์ถึงภัยอันตรายจากสารเคมี เป็นต้น (องค์การบริการส่วนตำบลไกรนอก, 2561ก) ซึ่งยังคงมีผู้สูงอายุยังคงใช้สารเคมีเนื่องจากยังไม่สามารถเข้าถึงองค์ความรู้ด้านเกษตรปลอดภัยและมีผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งที่เลิกทำการเกษตรเนื่องจากสภาพร่างกายไม่เอื้ออำนวย ผู้สูงอายุส่วนหนึ่งจึงต้องการวิทยาการหรือเทคโนโลยีที่ไม่ยากและซับซ้อนจนเกินไปมาช่วยในการผลิตและต้องการช่องทางการตลาดที่ช่วยให้พวกเขาสามารถสร้างรายได้เสริมในครัวเรื่อน(ดนชิดา และณิชาพร, 2562) เมื่อพิจารณาถึงโครงสร้างหนี้ของเกษตรกรในชุมชนจากการทำเกษตรเคมีพบว่าเกษตรกรมีหนี้สินจำนวนมากในระดับครัวเรือนเนื่องจากการกู้ยืมเงินเพื่อทำการเกษตร ค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวันของคนในครอบครัว และค่าเล่าเรียนของบุตร รายได้ประจำไม่เพียงพอต่อรายจ่าย จนทำให้เกษตรกรส่วนใหญ่เลือกที่จะกู้เงินเพื่อแก้ไขปัญหา จากการสะท้อนสภาพของชุมชนในข้างต้น เราจะพบว่าเกษตรกรผู้สูงอายุยังคงเป็นกำลังหลักในภาคการเกษตรยังคงต้องแบกรับความเสี่ยงทางสุขภาพในการใช้สารเคมี สภาพการทำงานที่ไม่เหมาะสมต่อปัญหาช่วงวัย การที่ลูกหลานของพวกเขาละทิ้งภาคการเกษตร ความมั่นคงทางอาหารของเกษตรในพื้นที่ยังคงอยู่ในระดับต่ำลงอย่างต่อเนื่อง พวกเขาวิตกกังวลเป็นอย่างยิ่งว่าในอนาคตลูกหลานของพวกเขาจะต้องพึ่งพิงอาหารหรือพืชผักจากภายนอกมากยิ่งขึ้น ขณะที่ในกระบวนการเกษตรพบว่าปัญหาเรื่องของการจัดการผลผลิตทางการเกษตรด้วยความไม่แน่นอนและการไม่สามารถเข้าถึงองค์ความรู้ด้านการจัดการดิน น้ำ สภาพอากาศ การเพาะปลูกโดยไม่ใช้สารเคมีและการไม่มีที่ดินทำกินในเกษตรกรบางรายปัญหาผลผลิตไม่แน่นอน เกิดภาระหนี้สินที่เกิดขึ้จากความเหลื่อมล้ำในการเข้าไม่ถึงความรู้และเทคโนโลยีทางด้านการเกษตรอยู่มาก (ดนชิดา และณิชาพร, 2562) จากสถานการณ์ของผู้สูงอายุในภาคเกษตรของตำบลไกรนอกในเบื้องต้น คณะผู้วิจัยจึงเเห็นว่าการนำการจัดการความรู้ด้านการเกษตรมามาปรับใช้เพื่อแก้ไขปัญหาการผลิตของผู้สูงอายุในภาคการเกษตร จึงเปรียบเสมือนการ "ติดกระดุมเม็ดแรก" ในการแห้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำด้านการเข้าถึงองค์ความรู้ทางการเกษตรที่เอื้อต่อสุขภาวะของเกษตรกรผู้สูงอายุ ด้วยการเริ่มต้นจากการศึกษาเรียนรู้ปัญหาของตนเองและหาแนวทางการแก้ไขปัญหาด้วยเหตุผลและอยู่บนฐานของความรู้ ตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง หนุนเสริมให้…