การวิจัยเพื่อพัฒนาต้นแบบการบริหารจัดการน้ำเพื่อความยั่งยืน กรณีศึกษาลุ่มน้ำคลองสวนหมาก ปีที่2

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้จึงได้ทำการศึกษาเพื่อแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ในลุ่มน้ำคลองสวนหมากแบบองค์รวมโดยการมีส่วนร่วมของกลุ่มประชาชนและเจ้าหน้าที่ภาครัฐในพื้นที่ โดยมีเป้าหมายเพื่อหารูปแบบการบริหารจัดการน้ำเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาภัยแล้ง น้ำท่วม การกัดเซาะหน้าดิน และการตกตะกอนหน้าฝาย โดยมุ่งหวังว่าลุ่มน้ำคลองสวนหมากจะเป็นลุ่มน้ำต้นแบบในการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืนโดยการใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วยบริหารจัดการน้ำแทนบุคลากรที่มีอยู่อย่างจำกัด และกำหนดวัตถุประสงค์ไว้ดังนี้ 1) ศึกษาเพื่อหารูปแบบการบริหารจัดการน้ำเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาภัยแล้ง 2) ศึกษาสภาพน้ำหลากและพัฒนาแนวทางการบริหารจัดการน้ำในช่วงภาวะอุทกภัย 3) ศึกษาปริมาณการกัดเซาะหน้าดินและแนวทางการลดการตกตะกอนหน้าฝาย 4) พัฒนากลไกเพื่อจัดสรรน้ำโดยการมีส่วนร่วมของประชาชน เจ้าหน้าที่รัฐ และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในพื้นที่ชลประทานตามเวลาจริง ผลการศึกษาพบว่าลุ่มน้ำคลองสวนหมากมีพื้นที่ทั้งหมด 758,395 ไร่ มีพื้นที่เพาะปลูกประมาณ 267,515 ไร่ ส่วนใหญ่อยู่ทางตอนกลางค่อนไปทางตอนล่างของลุ่มน้ำ พืชที่สำคัญของลุ่มน้ำคือ มันสำปะหลัง อ้อย ข้าว ข้าวโพด มีฝนตกเฉลี่ย 1,257 มม./ปี หรือ 1,502 ล้าน ลบ.ม./ปี แบ่งเป็นปริมาณการคายระเหยน้ำ ปริมาณน้ำผิวดิน และมีปริมาณน้ำที่เติมระบบน้ำใต้ดิน เท่ากับ 796, 610 และ 96 ล้าน ลบ.ม./ปี ความต้องการใช้น้ำในลุ่มน้ำคลองสวนหมาก 389 ล้าน ลบ.ม./ปี โดยมีการใช้น้ำเพื่อการเกษตร 385 ล้าน ลบ.ม./ปี และเพื่อการการอุปโภค-บริโภครวมกับอุตสาหกรรมขนาดเล็ก 3.6 ล้าน ลบ.ม./ปี มีการขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตรประมาณ 54,689 ไร่ หรือ 74% ของพื้นที่เกษตรชลประทานทั้งหมด โดยแบ่งเกณฑ์เป็นขาดน้ำน้อย ปานกลางและมากเท่ากับ 9,488, 28,859 และ 16,342 ไร่ ตามลำดับ งานวิจัยได้พัฒนา iWASAM เข้ามาช่วยในการบริหารจัดการน้ำเพื่อแก้ไขปัญหาภัยแล้ง โดยครอบคลุมพื้นที่ชลประทานและพื้นที่รับประโยชน์ทั้งหมด 19 พื้นที่ แต่การติดตามประเมินผลการใช้น้ำจำกัดเฉพาะ 3 พื้นที่ต้นแบบ ได้แก่ 1)พื้นที่ชลประทานของฝายคลองสวนหมาก 2) พื้นที่ชลประทานอ่างเก็บน้ำคลองไพร และ 3) พื้นที่รับประโยชน์จากแตรหนองปิ้งไก่ นอกจากนี้ยังได้วิเคราะห์ถึงประสิทธิภาพของอ่างเก็บน้ำคลองสวนหมากที่มีความจุใช้การ 56.54 ล้าน ลบ.ม. ว่าสามารถแก้ปัญหาขาดแคลนน้ำได้เท่าไร จากการศึกษาพบว่าอ่างฯไม่สามารถแก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำได้ในลุ่มน้ำคลองสวนหมากอย่างเบ็ดเสร็จ แต่สามารถบรรเทาปัญหาการขาดแคลนน้ำได้ถึง 45,201 ไร่ (ร้อยละ 82 ของพื้นที่การขาดแคลนน้ำ) สำหรับปัญหาน้ำท่วมพบว่าพื้นที่น้ำท่วมประจำเกือบทั้งหมดอยู่ในเขตอำเภอเมืองกำแพงเพชร โดยมากกว่า 87 % ของพื้นที่น้ำท่วมอยู่ใน 3 ตำบลคือ นครชุม ทรงธรรมและท่าขุนราม และพื้นที่หลักที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมในแต่ละปี เกือบ 60% อยู่ในเขตตำบลนครชุม โดยสามารถสรุปปัญหาน้ำท่วมใน 3 พื้นที่ที่มักประสบปัญหาเป็นประจำ คือ พื้นที่ริมคลองสวนหมากบริเวณบ้านแม่นารี พื้นที่ตามแนวคลองส่งน้ำฝั่งซ้ายของฝายท่ากระดาน และพื้นที่ตามแนวคลองแม่ค้อ สำหรับข้อเสนอแนะในการแก้ไขน้ำและบรรเทาปัญหาน้ำท่วม ได้แก่ (1) พื้นที่เกษตรกรรมที่เสี่ยงต่อการถูกน้ำท่วม ต้องปรับระบบการปลูกพืชให้สอดคล้องกับสถานการณ์น้ำท่วมในพื้นที่ทั้งในด้านระยะเวลาการปลูก ชนิดพืชเพาะปลูก (2) พื้นที่น้ำท่วมบริเวณปลายคลองแม่ค้อ ซึ่งอยู่ห่างจากแม่น้ำปิงไม่มากสามารถขุดคลองผันน้ำเพื่อระบายน้ำลงแม่น้ำปิงโดยตรง (3) พื้นที่น้ำท่วมฝั่งขวาด้านเหนือน้ำฝายหนองปิ้งไก่ จะต้องมีการสำรวจแนวทางการป้องกันตลิ่งโดยสร้างคันกั้นน้ำเพื่อป้อง…

ระดับความพร้อมของโครงการ