รูปแบบการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรณีศึกษาพื้นที่ต้นแบบชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง รูปแบบการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรณีศึกษาพื้นที่ต้นแบบชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม มีวัตถุประสงค์ คือ ๑) เพื่อศึกษากระบวนการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม โดยกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ๒) เพื่อศึกษาองค์ความรู้ภายใต้แนวคิดการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ๓) เพื่อศึกษาปัจจัยความสำเร็จในการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรณีศึกษาพื้นที่ต้นแบบชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม และ ๔) เพื่อศึกษาผลลัพธ์จากการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรณีศึกษาพื้นที่ต้นแบบชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม โดยใช้วิธีการวิจัยแบบผสมผสาน (Mix Method) ระหว่างการวิจัยเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ จากกลุ่มประชากร ซึ่งเป็นชุมชนที่ได้รับการสนับสนุนด้านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม จากกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ตั้งแต่ปีงบประมาณ พ.ศ.๒๕๕๘ ถึง พ.ศ.๒๕๖๓ รวมทั้งสิ้น ๖๕ ชุมชน ใน ๔๙ จังหวัด และการศึกษาเชิงลึกจากชุมชนต้นแบบด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชน ที่ได้รับการยกย่องให้เป็นชุมชนท่องเที่ยวของหน่วยงานด้านการท่องเที่ยวระดับประเทศจากพื้นที่ใน ๔ ภาคของประเทศไทย ประกอบด้วย ๑) ชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมไทลื้อเมืองมาง เมืองหย่วน อ.เชียงคำ จ.พะเยา ๒) ชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมบ้านเชียง อ.หนองหาน จ.อุดรธานี ๓) ชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมวิถีพุทธคลองแดน อ.ระโนด จ.สงขลา และ ๔) ชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมคลองกระแชง อ.เมืองเพชรบุรี จ.เพชรบุรี ด้วยวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ และการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ผลการวิจัยพบว่า กระบวนการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม มีต้นทุนที่สำคัญมาจากการจัดการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ในชุมชนท้องถิ่นของตนเอง ควบคู่ไปกับการสร้างการรับรู้ สร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์ ฟื้นฟูและเผยแพร่ การสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมและขยายเครือข่ายทางวัฒนธรรม ประเด็นสำคัญในการพัฒนาชุมชนสู่การเป็นชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ประกอบด้วย ๑) การพัฒนาบุคลากร ๒) การพัฒนาแหล่งท่องเที่ยว ๓) การพัฒนาผลิตภัณฑ์และบริการ ๔) การพัฒนาองค์กรและระบบการบริหารจัดการ และ ๕) การพัฒนาเครือข่ายและส่งเสริมการตลาด การศึกษาองค์ความรู้ภายใต้แนวคิดการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม พบว่า หลักการการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ที่สำคัญ ๗ ประการ ประกอบด้วย ๑) เคารพในสิทธิและความหลากหลายทางวัฒนธรรม ๒) การจัดการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและทรัพยากรในท้องถิ่น ๓) การสร้างสรรค์และการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน ๔) การมีส่วนร่วมของภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ๕) ก่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ และความตระหนัก ๖) คำนึงถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อ เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม และ ๗) ยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชนท้องถิ่น ในด้านปัจจัยความสำเร็จในการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม พบว่า องค์ประกอบด้านภาวะผู้นำ องค์ประกอบด้านประสบการณ์ที่นักท่องเที่ยวได้รับ และ องค์ประกอบด้านการบริหารจัดการชุมชน การประสานงาน และความร่วมมือ เป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อความสำเร็จในการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมมากที่สุด ส่วนผลการศึกษาผลลัพธ์จากการพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม พบว่า การพัฒนาชุมชนท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ก่อให้เกิดกระบวนการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และเผยแพร่ ด้านวัฒนธรรม พัฒนาเศรษฐกิจเชิงสร้างสรรค์ที่เสริมสร้างความเข้มแข็งในระดับฐานราก เกิดกระบวนการพัฒนาชุมชน ท้องถิ่น ภาคพลเมืองที่มีพลัง เชื่อมโยงไปสู่การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในชุมชน ซึ่งเป็นการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นแบบองค์รวม

คำสำคัญ

ระดับความพร้อมของโครงการ