การพัฒนาระบบอาหาร (Food system) ของประเทศไทย: ระบบการผลิตสินค้าเกษตรและการแปรรูปอาหาร

บทคัดย่อ

ระบบอาหาร หรือ “Food Systems” เป็นการมองภาพเชิงระบบและคำนึงความสัมพันธ์ (Interconnections) ของทุกกิจกรรมที่เกี่ยวข้องตลอดห่วงโซ่อุปทาน (Food supply chains) ตั้งแต่การผลิต เก็บเกี่ยว แปรรูป การกระจายอาหาร ไปจนถึงการบริโภคและการจัดการของเสีย ระบบอาหารยังสัมพันธ์ โดยตรงกับระบบเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม การเมือง ระบบสุขภาพและโครงสร้างของประชากร รวมถึงเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วของนวัตกรรมเทคโนโลยี ระบบอาหารจึงมีกระบวนการ ขั้นตอน และผู้ที่เกี่ยวข้อง จำนวนมาก ทั้งนี้ องค์การสหประชาชาติมีแนวคิดว่า ระบบอาหารเป็นกลไกสำคัญที่นำไปสู่การบรรลุเป้าหมาย การพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG 2030) ระบบอาหารต้องปรับเปลี่ยนสู่ “ระบบอาหารยั่งยืน” ผลวิเคราะห์ข้อมูลสถานการณ์ระบบอาหารของไทยและสากลในภาพรวม ตามกรอบการดำเนินงาน ในการพัฒนาระบบอาหารที่ยั่งยืนทั้ง 5 ด้านของ UN มีข้อสรุปในเบื้องต้นว่า Action Track 1: การเข้าถึงอาหารและโภชนาการที่ดี เพียงพอ และปลอดภัย สถานการณ์การผลิต อาหารได้เพียงพอและการเข้าถึงอาหารของคนไทยปรับตัวดีขึ้น ดังเห็นได้จากผลิตภาพการผลิตที่เพิ่มขึ้น สัดส่วนคนยากจนด้านอาหารที่ลดลง แต่การส่งเสริมให้ประชาชนเข้าถึงอาหารที่มีโภชนาการในระดับที่เหมาะสม และครบถ้วน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มคนยากจนและเปราะบางยังเป็นความท้าทาย Action Track 2: การปรับเปลี่ยนสู่การบริโภคที่ยั่งยืน ประชากรไทยยังมีปัญหาการบริโภคไม่ได้ ตามโภชนาการ โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง เนื่องจากขาดความสามารถในการเข้าถึงอาหาร พฤติกรรมการ บริโภคคำนึงถึงความชอบมากกว่าคุณค่าทางอาหาร และการขาดความเข้าใจที่แท้จริงด้านโภชนาการและ อาหารปลอดภัย และยังไม่ตระหนักถึงความสำคัญของการผลิตและบริโภคอย่างยั่งยืน สะท้อนถึงความจำเป็น ที่ต้องเร่งขับเคลื่อนอาหารศึกษาและอาหารยั่งยืน Action Track 3: ระบบการผลิตที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรม เป็นความท้าทายที่สะสมมายาวนาน เกษตรทฤษฎีใหม่ เกษตรผสมผสานเป็นแนวทางทำเกษตรกรรมในที่ดิน ขนาดเล็กที่ใช้หลักการบริหารจัดการและใช้ประโยชน์ทรัพยากรให้เกิดประโยชน์สูงสุด แต่เกษตรกรรายย่อย ส่วนใหญ่ยังไม่พร้อมปรับเปลี่ยนรูปแบบการผลิต เนื่องจากขาดแรงจูงใจด้านรายได้และตลาดที่ชัดเจน ส่วน ผู้ประกอบการแปรรูปอาหารเห็นความสำคัญและเริ่มปรับปรุงกระบวนการผลิต เพื่อลดการสูญเสียทรัพยากร และต้นทุน Action Track 4: ระบบอาหารที่เสมอภาคและเท่าเทียม สถานการณ์ด้านสิทธิทางสังคมและ คุณภาพชีวิตที่ดีของผู้ที่เกี่ยวข้องทั้งระบบอาหารดีขึ้น โดยเฉพาะกลุ่มผู้ด้อยโอกาส สตรี เด็ก กลุ่มชาติพันธุ์ และแรงงานตลอดห่วงโซ่การผลิต ขณะเดียวกัน ประเทศไทยมีเป้าหมายชัดเจนในการเพิ่มผลิตภาพการผลิต และยกระดับรายได้ของกลุ่มเกษตรกรรายย่อยและผู้ประกอบการอาหารขนาดเล็ก แต่ยังมีปัญหาการเข้าถึง ทรัพยากร แหล่งทุน องค์ความรู้และเทคโนโลยีการผลิตสมัยใหม่อย่างเท่าเทียมในกลุ่มเกษตรกรรายย่อยและ ผู้ประกอบการอาหารขนาดเล็ก Action Track 5: ความสามารถในการปรับตัวรับวิกฤติ เกษตรกรรายย่อยยังเข้าไม่ถึงทรัพยากร แหล่งทุน องค์ความรู้ที่จำเป็นสำหรับการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ ในขณะที่วิกฤติต่างๆ เช่น การระบาดของโควิด-19 Food crisis ไม่ได้ทำให้ดัชนีราคาอาหารในประเทศเพิ่มขึ้นมาก เนื่องจากอาหาร ส่วนใหญ่ผลิตได้เองภายในประเทศ กลุ่มคนที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดคือคนจนในเขตเมืองและแรงงานนอก ระบบที่ถูกเลิกจ้าง ทำให้ความสามารถในการเข้าถึงอาหารลดลง vii ทิศทางการผลิตสินค้าเกษตร (agriculture production) และแปรรูปอาหาร (Food processing) ต้องสาม…

ระดับความพร้อมของโครงการ