การอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์ความหลากหลายข้าวพันธุ์พื้นเมือง อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย : การอนุรักษ์ความหลากหลายข้าว พันธุ์พื้นเมืองตามภูมินิเวศอย่างยั่งยืน

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้จึงมุ่งสำรวจ รวบรวมความหลากหลายข้าวพันธุ์พื้นเมืองและจัดหมวดหมู่ข้าวพันธุ์พื้นเมืองตามภูมินิเวศ และวิเคราะห์ลักษณะและคุณค่าภูมิปัญญาท้องถิ่นและเครือข่ายในการอนุรักษ์ข้าวพันธุ์พื้นเมืองตามภูมินิเวศ รวมทั้งค้นหาแนวทางส่งเสริมการอนุรักษ์ข้าวพันธุ์พื้นเมืองสู่ความยั่งยืน ของอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย โดยใช้วิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ใช้ทั้งเทคนิคเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลจากปราชญ์ท้องถิ่น เกษตรกรผู้ปลูกข้าว ผู้นำชุมชน นักท่องเที่ยวและเยาวชน รวม 100 คน โดยใช้เครื่องมือคือแบบสัมภาษณ์และประเด็นการประชุมสนทนากลุ่ม แบบบันทึกการปฏิบัติการ และแบบสอบถามความ พึงพอใจ ผลการวิจัยพบว่า ข้าวพันธุ์พื้นเมืองในพื้นที่อำเภอด่านซ้าย เป็นข้าวไร่มากกว่าข้าวนา มีจำนวนมากถึง 46 สายพันธุ์ ที่นิยมปลูกมากเป็นข้าวไร่ 11 สายพันธุ์ ได้แก่ พันธุ์หางปลาไหล(ไร่) หางปลาไหลแดง หางปลาไหลขาว หอมเสงี่ยม พญาลืมแกง เล็บช้างดำ เล็บช้างแดง ข้าวเหนียวดำลืมผัว ข้าวเจ้าก่ำหอมหรือ ก่ำไร่ ข้าวซิวขาวเกลี้ยงหรือซิวขาวอ้าว ข้าวปลาจาด และข้าวนามี 2 สายพันธุ์ คือ พันธุ์อีเหลือง และ หางปลาไหล(นา) พื้นที่ที่ปลูกที่ได้ผลดีต้องสูงกว่า 500 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง มีความลาดเอียงน้อย เป็นดินเหนียวผสมดินร่วนถึงดินร่วน มีความชื้นปานกลางสม่ำเสมอ อุณหภูมิ 20-35 องศาเซลเซียส ใช้วิธีการปลูกและเก็บผลผลิตแบบผสมระหว่างภูมิปัญญาดั้งเดิมกับวิธีการและเทคโนโลยีสมัยใหม่ มีเครือข่ายข้าวพันธุ์พื้นเมือง 2 รูปแบบ คือ แบบระบบเครือญาติ และแบบทางการที่มีหน่วยงานสนับสนุนทั้งด้านการเรียนรู้ การแปรรูปและการจำหน่าย ควรได้มีการส่งเสริมการใช้ประโยชน์จากข้าวพันธุ์พื้นเมืองเพื่อสุขภาพและถ่ายทอดคุณค่าสู่คนรุ่นใหม่และนักท่องเที่ยวต่อไป

คำสำคัญ