แผนการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพและนิเวศวิทยาของไลเคนเพื่อการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน และการอนุรักษ์ภายใต้การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ

บทคัดย่อ

ความหลากหลายทางชีวภาพของไลเคนในป่าชายเลนพื้นที่อ่าวไทยฝั่งตะวันตก ของประเทศไทย จากการเก็บตัวอย่าง เดือนมีนาคม 2562 ในเขตเขตอำเภอบางสะพาน บางสะพานน้อย ปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และอำเภอเมือง ชะอำ บ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี นำมาจำแนกตามหลักอนุกรมวิธานของ ไลเคน โดยใช้ลักษณะทางสัณฐานวิทยา กายวิภาควิทยา และสารไลเคน จากจำนวน 1,243 ตัวอย่าง สามารถระบุชนิดได้ 62 ชนิด 35 สกุล 14 วงศ์ คาดว่าจะเป็นไลเคนชนิดใหม่ที่พบทางวิทยาศาสตร์ ประกอบด้วย Phyllopsora sp. 1 Strigula sp. 1 Strigula sp. 2 และ Strigula sp. 3 โดยไลเคน Lecanora helva, Arthonia catenatula, Bactrospora myriadea, Dirinaria picta, Arthonia simplicascens และ Graphis sundarbanensis พบแพร่กระจายได้ดีที่สุด โดยพบได้ในหลายพื้นที่เก็บตัวอย่าง โดยโกงกางใบเล็ก (Rhizophora apiculata Blume) เป็นพืชที่มีไลเคนอิงอาศัยมากที่สุด ร้อยละ 27 รองลงมาเป็นโกงกางใบใหญ่ (Rhizophora mucronata Lam.) และ ตาตุ่มทะเล (Excoecaria agallocha L.) ร้อยละ 12 และ 10 ตามลำดับ ไลเคนได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายว่าสามารถใช้เป็นดัชนีชี้วัดคุณภาพอากาศที่มีประสิทธิภาพ การวิจัยในครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อใช้ไลเคนเป็นเครื่องมือตรวจวัดและประเมินคุณภาพอากาศในเขตอุตสาหกรรมแหลมฉบัง โดยการย้ายปลูกไลเคนชนิด Parmotrema tinctorum จากพื้นที่ที่มีอากาศบริสุทธิ์ในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่มายังเขตอุตสาหกรรมแหลมฉบัง จากนั้นเก็บตัวอย่างไลเคนกับมาวิเคราะห์ปริมาณสารมลพิษที่สะสมในแทลลัส และการตอบสนองของค่าทางสรีรวิทยาของไลเคน ทุก ๆ 3 เดือน และ 1 ปี ปีที่ 2 ของโครงการวิจัยเป็นการดำเนินงานวิจัยอย่างเต็มรูปแบบ ไลเคนถูกนำไปย้ายปลูกในพื้นที่ตรวจวัดทั้ง 10 แห่ง ทุก ๆ 3 เดือน เก็บตัวอย่างไลเคนเหล่านั้นมาถ่ายภาพเพื่อสังเกตการเปลี่ยนแปลงทางสัณฐานวิทยา และวัดค่าทางสรีรวิทยา พบว่าลักษณะทางสัณฐานวิทยาของไลเคนที่ย้ายปลูกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่และที่โรงเรียนวัดหนองขาม ไม่มีปรากฏรอยไหม้หรือการเปลี่ยนสีของแทลลัสตลอดระยะเวลาการย้ายปลูก 9 แต่ที่โรงเรียนวัดมโนรมมีพบรอยไหม้ที่ปลายโลปเกิดขึ้นตั้งแต่ 3 เดือนแรก แทลลัสเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอย่างชัดเจน เมื่อผ่านไป 6 เดือน และเมื่อผ่านไป 9 เดือน แทลลัสไม่มีสีเขียวปรากฏให้เห็น ไลเคนที่ย้ายปลูกในพื้นที่ตรวจวัดใกล้กับการอุตสาหกรรมหลักมีค่าทางสรีรวิทยาต่ำกว่าไลเคนที่ย้ายปลูกในพื้นที่อื่น ๆ ที่อยู่รอบนอก อย่างชัดเจน บ่งชี้ว่าบริเวณเหล่านี้ได้รับผลกระทบจากมลพิษทางอากาศมากกว่า ฤดูแล้ง ไลเคนมีค่าทางสรีรวิทยาต่ำสุด ส่วนฤดูฝน ไลเคนมีค่าทางสรีรวิทยาสมบูรณ์ที่สุด บ่งชี้ว่า ฤดูแล้งเป็นฤดูกาลที่มลพิษทางอากาศมีความรุนแรงมากที่สุด รองมาเป็นฤดูร้อน และฤดูฝนเป็นฤดูที่มีอากาศบริสุทธิ์ที่สุด ปัจจุบันดำเนินการย้ายปลูกและเก็บตัวอย่างไลเคนแล้ว 3 ฤดูกาล หรืออีก 1 ฤดูกาล ในปีถัด ๆ ไป จะดำเนินการด้านการวิเคราะห์สารมลพิษที่สะสมในไลเคน และศึกษาความหลากของไลเคนในเขตอุตสาหกรรมแหลมฉบัง วิธีการเพิ่มอัตราการเติบโตไลเคนย้ายปลูกมีปัจจัยเกี่ยวข้องกับหลายด้าน โดยเฉพาะอิทธิพลของน้ำและความชื้นที่เหมาะสม ดังนั้นการศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ติดตามปัจจัยสภาพอากาศที่เหมาะสมต่อการเติบโตของไลเคนทั้งในพื้นที่อยู่อาศัยในป่าธรรมชาติและพื้นที่เกษตรกรรม (2) ปรับปรุงกรอบย้ายปลูกไลเคนให้มีประสิทธิภาพกักเก็บไอน้ำให้กับไลเคนได้มากที่สุดเพื่อให้มีช่วงเวลาการเติบโตยาวนานขึ้น โดยพัฒนาหรือปรับปรุงกรอบย้ายปลูกไลเคนเดิมด้วยการเพิ่มขนาดและล้อมด้วยผ้าพลาสติกปิดทับด้วยตาข่ายพลางแสง …

คำสำคัญ