พันธุกรรมเชิงโมเลกุล ความหลากหลายทางชีวภาพ นิเวศวิทยาและการใช้ประโยชน์ด้านไลเคนอย่างยั่งยืนในประเทศไทย

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยที่ 1 นิเวศวิทยา การชี้วัดทางชีวภาพ และสารธรรมชาติของไลเคน ความแตกต่างของภูมิอากาศจุลภาค (microclimate) ทำให้ความหลากหลายของไลเคนแตกต่างกันในแหล่งที่อยู่อาศัยต่าง ๆ งานวิจัยนี้มีเป้าหมายเพื่อตรวจวัดภูมิอากาศจุลภาค ชุมชีพไลเคน และติดตามการเติบโต การเหลือรอด และอายุขัยของไลเคน ในระบบนิเวศป่า 5 ชนิด ได้แก่ ป่าดิบเขาต่ำ, ป่าดิบแล้ง, ป่าดิบชื้น, ป่ารุ่นสอง และป่าเต็งรัง ในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ โดยทำการบันทึกความเข้มแสง อุณหภูมิ และความชื้นสัมพัทธ์ในอากาศ ตั้งแต่ เดือนกันยายน 2553 ถึง กันยายน 2558 และสำรวจชุมชีพไลเคนที่บริเวณโคนต้น กลางต้น และเรือนยอดของต้นไม้ ป่าละ 1 ต้น พบว่า ป่าเต็งรังมีความเข้มแสงและอุณหภูมิเฉลี่ยสูงสุด (181-256 ?mol m-2s-1 และ 27.2-27.3 oC) แต่มีความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยต่ำสุด (64-65%) ป่าดิบชื้นมีความเข้มแสงเฉลี่ยต่ำสุด (3-62 ?mol m-2s-1) แต่มีความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยสูงสุด (87-82%) ไลเคนจากป่าทั้ง 5 มีจำนวน 115 ชนิด โดยป่าที่มีไลเคนหลากหลายที่สุดคือ ป่าดิบชื้น พบ 43 ชนิด รองมาคือ ป่าดิบแล้ง ป่ารุ่นสอง ป่าเต็งรัง และป่าดิบเขาต่ำ พบ 26, 22, 15 และ 14 ชนิด ตามลำดับ โดยป่าดิบแล้งและป่าเต็งรัง ไลเคนมีความคล้ายคลึงกันมากที่สุด มีค่าดัชนีความคล้ายคลึง 8.3 ส่วนไลเคนที่พบในป่าดิบเขาต่ำทุกชนิดไม่พบที่ป่าอื่น ๆ ในบริเวณที่ทำการศึกษา นอกจากนี้ยังพบว่า ความเข้มแสงและอุณหภูมิเพิ่มขึ้นตามระดับความสูงของต้นไม้ ตรงกันข้ามกับความชื้นสัมพัทธ์ที่มีค่าลดลง ที่ระดับเรือนยอดพบความหลากหลายของไลเคนมากที่สุดในทุกป่า ยกเว้นป่ารุ่นสองที่พบจำนวนชนิดไลเคนมากสุดที่กลางต้น โดยรวมจำนวนชนิดไลเคนเพิ่มขึ้นตามระดับความสูงของต้นไม้ การติดตามการเติบโตระยะยาวของไลเคน ตั้งแต่ พ.ศ. 2542 – 2558 (16 ปี) จากตัวอย่างทั้งหมด 948 แทลลัส แบ่งเป็นครัสโตส 416 แทลลัส (46 ชนิด) และโฟลิโอส 532 แทลลัส (34 ชนิด) พบว่าอัตราการเติบโตเฉลี่ยของโฟลิโอสมีค่า 9.09 มม./ปี ซึ่งสูงกว่าครัสโตสที่วัดได้ 3.74 มม./ปี อย่างไรก็ตาม ครัสโตส มีสัดส่วนการเหลือรอด 36% ซึ่งสูงกว่าโฟลิโอสที่มีค่า 27% บ่งชี้ว่าครัสโตสสามารถทนต่อความผันแปรของสภาพแวดล้อมได้ดีกว่า ไลเคนส่วนใหญ่มีสาเหตุการตายมาจากการเสื่อมสลายตามธรรมชาติของต้นไม้ที่ให้อาศัย และการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม ข้อมูลและองค์ความรู้จากการศึกษาในครั้งนี้สามารถนำไปใช้ในการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์ทรัพยากรไลเคนอย่างยั่งยืนภายใต้การเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมที่รุนแรงในปัจจุบัน ซึ่งคุกคามการดำรงอยู่ของสิ่งมีชีวิตและระบบนิเวศซึ่งมนุษย์ต้องพึ่งพา โครงการวิจัยที่ 2 ความหลากหลายทางชีวภาพของไลเคนในป่าชายเลนพื้นที่อ่าวไทยฝั่งตะวันออก และการจัดการฐานข้อมูล และพัฒนาพิพิธภัณฑ์ไลเคน มหาวิทยาลัยรามคำแหง การจัดหมวดหมู่ตามหลักอนุกรมวิธานของไลเคน จำนวน 8,104 ตัวอย่าง ที่รวบรวมได้จากป่าชายเลนภาคตะวันออก 5 จังหวัด คือ ฉะเชิงเทรา ชลบุรี ระยอง จันทบุรี และตราด สามารถจำแนกได้ 29 วงศ์ 90 สกุล 324 ชนิด คิดเป็นร้อยละ 25 ของไลเคนทั้งหมดที่มีรายงานในประเทศไทย 1,292 ชนิด 120 ชนิด เป็นไลเคนที่ได้รายงานไว้แล้ว 161 ชนิด เป็นไลเคนที่พบครั้งแรกในประเทศไทย และอีก 43 ชนิด คาดว่าจะเป็นไลเคนชนิดใหม่ที่พบทางวิทยาศาสตร์ คิดเป็นร้อยละ 9.29 12.46 และ 3.33 ตามลำดับ ไลเคน Bacidia submedialis Dirinaria applanata D. picta Lecanora helva และ Pyxine cocoes เป็นไลเคนที่พบได้ทั้ง 5 จังหวัด และจังหวัดตราดเป็นจังหวัดที่มีความหลากหลายของไลเคนมากที่สุดร้อยละ 45 รองลงมาเป็นจังหวัดจันทบุรี ระยอง ฉะเชิงเท…