การรวบรวมและสกัดภูมิปัญญาด้านการจัดการน้ำของกลุ่มชาติพันธุ์เพื่อสร้างหลักสูตรการจัดการต้นน้ำ ลุ่มน้ำคลองสวนหมาก จังหวัดกำแพงเพชร

บทคัดย่อ

ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการจัดการน้ำเป็นการผสานพิธีกรรมต่าง ๆ ของชุมชน ร่วมกับวิธีคิด และวิธีการจัดการน้ำโดยคนในชุมชน ซึ่งมีคุณค่า ควรแก่การอนุรักษ์ และถ่ายทอดสู่คนในรุ่นถัดไป การศึกษานี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) สำรวจและรวบรวมข้อมูลภูมิปัญญาในการจัดการต้นน้ำของกลุ่มชาติพันธุ์ ลุ่มน้ำคลองสวนหมาก จังหวัดกำแพงเพชร (2) จัดทำข้อมูลระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ด้านภูมิปัญญาในการจัดการน้ำของกลุ่มชาติพันธุ์ และ (3) เผยแพร่ภูมิปัญญาด้านการจัดการน้ำของกลุ่มชาติพันธุ์ให้กับกลุ่มเยาวชนและประชาชนในพื้นที่ พร้อมทั้งประเมินผลการเผยแพร่ มีกระบวนการวิธีในการวิจัย ประกอบด้วย การสำรวจภาคสนาม การรวบรวมข้อมูลภูมิปัญญา การเลือกตัวอย่างแบบสโนว์บอล การจัดทำทำเนียบปราชญ์ชาวบ้าน การจัดทำข้อมูลระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ และการถ่ายทอดองค์ความรู้ ผลการศึกษา พบว่า สามารถรวบรวมข้อมูลภูมิปัญญาด้านการจัดการต้นน้ำได้ 20 ภูมิปัญญา และสามารถสร้างเป็นข้อมูลระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์และแผนที่เพื่อการเผยแพร่ได้ โดยปราชญ์ชาวบ้านเป็นกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง ร้อยละ 50 และกลุ่มชาติพันธุ์ม้ง ร้อยละ 5 นอกจากนั้นไม่ใช่กลุ่มชาติพันธุ์ ภูมิปัญญาส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับการจัดการน้ำ ดังเช่นการเลี้ยงผีขุนน้ำหรือการเลี้ยงผีฝาย หรือ ลื่อทีบอก้อ (ร้อยละ 55) การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านภูมิปัญญาในการจัดการน้ำ พบว่า ผู้ได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้มีความพึงพอใจระดับมากทุกตัวชี้วัด ทั้งนี้ ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่ามีภูมิปัญญาการจัดการต้นน้ำหลงเหลืออยู่ค่อนข้างน้อย ปราชญ์ชาวบ้านส่วนใหญ่มีแนวคิดในการส่งต่อองค์ความรู้ แต่คนรุ่นใหม่ไม่ตระหนักถึงคุณค่าของภูมิปัญญา เลยทำให้ขาดการสืบสานภูมิปัญญา ดังนั้น การถ่ายทอดองค์ความรู้ดังกล่าว จะทำให้เกิดแนวทางอนุรักษ์ภูมิปัญญาในการจัดการน้ำชุมชน บนพื้นฐานของการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อย่างสอดคล้องกับวิถีชีวิต ความเชื่อ และวัฒนธรรมประเพณีของท้องถิ่น

คำสำคัญ

ระดับความพร้อมของโครงการ